Lingwistykon

Nahujowice

Posted on: 2-Maj-2011

Wielki ukraiński poeta Iwan Franko (1856-1916) urodził się w Nahujowicach (ukr. Нагуєвичі, Nahujewyczi). Współczesnie mówiący po polsku kojarzą tę nazwę z wulgarnym rzeczownikiem ch** «penis». Omawiając biografię poety pióra prof. Jarosława Hrycaka („Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego Ukraina”) w ostatnim numerze tygodnika „Uważam Rze”, Krzysztof Masłoń napisał o miejscu urodzenia poety:

Urodzony niedaleko Drohobycza, we wsi o najbardziej ekspresyjnej nazwie na świecie – Nahujowice […].

Takie skojarzenie możliwe jest jednak tylko dlatego, że we współczesnym języku polskim literze h w nazwie Nahujowice oraz dwuznakowi (połączeniu liter) ch w rzeczowniku ch** odpowiada jeden dźwięk, głoska beźdźwięczna, szczelinowa, tylnojęzykowa, zapisywana w alfabecie fonetycznym znakiem x (taka jak w wyrazach chata, duch, chuchać etc., fonetycznie xata, dux, xuxać). Polskie wyrazy hełm «ochronne nakrycie głowy» i Chełm (nazwa miasta na wschodzie Polski, od chełm «wzgórze, pagórek») brzmią w ustach i uszach większości Polaków, może z wyjątkiem niektórych Kresowiaków, dokładnie tak samo (xeu̯m). To właśnie dlatego musimy się uczyć, kiedy napisać h, a kiedy ch. Ale nie zawsze tak było.

W niektórych wyrazach polskich pochodzenia słowiańskiego (ukraińskiego, czeskiego) piszemy h, np. hołota, Bohdan, hańba. W miejscu tego h ich rodzime odpowiedniki mają g: gołota (od goły), Bogdan (tj. przez Boga dany, kalka greckiego Θεόδωρος, Θεός (theos) «Bóg» i δώρον (dōron) «dar»), *gańba (por. ganić). Tam, gdzie piszemy tzw. samo h (wymieniające się na g) w przeszłości mieliśmy inną głoskę, tzw. dźwięczne h. Nazwa Nahujowice nie kojarzyła się więc naszym przodkom z ch****.

Ten ostatni wyraz jest natomiast spokrewniony z polską choinką, choiną (z psł. chvoja). Wyraz jest miejski, prawdopodobnie pochodzenia ruskiego, wschodniosłowiańskiego, bo w dialektach – jak czytamy w „Słowniku etymologicznym języka polskiego” Franciszka Sławskiego – raczej w tej funkcji i znaczeniu używa się rzeczownika kuś.

Nazwa Nahujowice nie ma nic wspólnego z rzeczownikiem ch**. Jest, jak podaje W. Makarski w książce „Nazwy miejscowości dawnej ziemi przemyskiej” (Lublin 1999, s. 179) nazwą patronimiczną, tzn. taką, która wskazuje na poddanych lub potomków człowieka, którego imię stało się jej podstawą. Tą podstawą jest w tym przypadku ukr. nazwa osobowa Nohaj, której polskim odpowiednikiem byłoby Nogaj. To ukraińskie Nohaj od staroruskiego Nohaj «przedstawiciel jednego z plemion tatarskich».

Nazwa Nahujowice to jeden z wielu przykładów, gdy z powodów zmian fonetycznych, morfologicznych etc. zaciera się strukturalne znaczenie słowa i zaczynamy kojarzyć je z zupełnie innym kontekstem niż nasi przodkowie.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Sponsor

Pilnie poszukiwany!!!

Kalendarz

Maj 2011
Pon T Śr T Pt S S
« Kwi   Lip »
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031  

Kontakt

Błędy, uwagi o stronie, sugestie etc. proszę zgłaszać tu: Kontakt.

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Dołącz do 96 obserwujących.

Blog Stats

  • 65,088 hits
%d bloggers like this: