Lingwistykon

Koronawirus czy koronowirus?

Posted on: 29-Kwi-2020

Wspominałem już w jednym z wpisów, że o rzeczowniku koronawirus mówił w programie radiowym w dniu 18 marca br. dr Wojciech Włoskowicz. Jego wystąpienie dostępne jest online pod adresem: https://www.polskieradio.pl/10/5366/Artykul/2475971,Stacja-Nauka-18-marca-godz-1204. W sprawie koronawirusa głos zabrała także prof. Agnieszka Piela z Uniwersytetu Śląskiego w opublikowanym na stronach UŚ artykule Historycznie o słowie zaraza. Mnie zabranie głosu w tej sprawie poprosił jeden z bardzo uważnych czytelników mojego bloga, który zauważył, że po polsku powinno być koronowirus, a nie koronawirus.

Dr Włoskowicz wyszedł od stwierdzenia, że w mediach dominuje rzeczownik koronawirus. Jego zdaniem jest to poprawnie utworzony termin fachowy. Jednocześnie, zwłaszcza w początkach epidemii niektórzy „mówiący przekręcali” ten wyraz i mówili koronowirus. Koronawirus to – zdaniem mojego krakowskiego (i facebookowego) kolegi – zrost, czyli wyraz, który powstał przez zrośnięcie w jedną całość dwu wyrazów (korona i wirus). O szczegółach będzie jeszcze mowa dalej. Natomiast koronowirus to złożenie, czyli dwa tematy leksykalne przekształcone w jeden wyraz za pomocą formantu słowotwórczego. W wyrazie koronowirus taką funkcję pełni -o- (koron-o-wirus). Ponieważ we współczesnej polszczyźnie zrosty tworzy się raczej rzadko, a złożenia są dość częste, to mówiący zaczęli mówić koronowirus, gdyż ten model słowowtwórczy był dla nich atrakcyjniejszy. Dr Włoskowicz podaje tu jako przykład podobnie zbudowanych wyrazów rzeczowniki deskorolka, gwiazdozbiór, roślinożerca, blachodachówka, blachowkręt.

Takie wyjaśnienie, niestety, nie jest poprawne. Rzeczownik koronawirus nie jest zrostem. Zrostami są bowiem wyrazy złożone, „których pierwszy człon stanowi forma przypadkowa rzeczownika lub przymiotnika (względnie wyrażenie przyimkowe), syntaktycznie zależna od członu drugiego” (cytuję Encyklopedię języka polskiego). Wielkanoc pochodzi od wyrażenia Wielka Noc. Przymiotnik wielka w wyrażeniu wielka noc jest syntaktycznie zależny od rzeczownika noc (noc jaka? wielka), a w przypadkach zależnych dostosowuje się fleksyjnie do nocy: Wielkiej Nocy (gen., dat., loc.), Wielką Nocą (instr.). Jeśli koronawirus jest zrostem, to trzeba by go wywieść od wyrażenia (imiennej grupy składniowej) korona wirus. Tymczasem po polsku może być tylko wirus korona.

Myślę, że wytłumaczenie jest zupełnie inne. Rzeczownik koronawirus to zapożyczenie z języka angielskiego. Ang. coronavirus zostało zaadaptowane jedynie na poziomie ortograficznym ck, vw. Wypatrzyłem w internecie, że pojawił się on już w 1980 r. w podręczniku „Wirusologia lekarska – podręcznik dla studentów medycyny” pod red. Leona Jabłońskiego w postaci coronavirus (s. 170). Jeśli przyjąć, że jest to zapożyczenie z języka angielskiego, to przekształcenie koronawiruskoronowirus można uznać za dalszy etap adaptacji zapożyczenia do języka polskiego, podobnie jak to się stało przed laty z zapożyczonym z angielskiego coronagraph «przyrząd astronomiczny służący do obserwacji korony słonecznej» – w słownikach języka polskiego jest koronograf, nie koronagraf. Jeśli koronawirus jest zapożyczeniem leksykalnym, to jest wyrazem słowotwórczo w języku polskim niepodzielnym. Nie zmienia tego fakt, że potrafimy wyróżnić w nim dwa tematy leksykalne. Powstał bowiem w języku angielskim i utworzono go zgodnie z regułami słowotwórczymi tego języka.

Kwerenda internetowa pokazuje, że przed rokiem 2019, w polskich tekstach występuje wyrażenie wirus koronowy, tj. «wirus jak korona, podobny do korony, przypominający koronę». Można by więc przyjąć, że koronowirus powstał od tego wyrażenia. Moje poszukiwania w zasobach internetowych pokazują, że przed rokiem rzeczownik koronowirus pojawiał się w wypowiedziach sporadycznie (1 raz w wyszukiwarce Google do roku 2018, od 2019 do dziś sporadycznie). Takie wyjaśnienie jego genezy, tj. przyjęcie, że powstał na gruncie polskim, choć możliwe, nie wydaje się przekonujące.

Wspomniałem na początku, że w sprawie koronawirusa głos zabrała także prof. Agnieszka Piela. Zasadniczym tematem jej wypowiedzi jest rzeczownik zaraza. „Warto przyjrzeć mu się bliżej, zwłaszcza że dzisiaj mówi się nie tylko o epidemii, ale i zarazie koronawirusa (por. też nowo ukute określenie koronazaraza).” Nie mam pomysłu, jak objaśnić, w jaki sposób powstało słowo koronawirus. Nie sądzę, by utworzono je świadomie według jednego z typów słowotwórczych współczesnej polszczyzny. Spodziewiać by się wtedy trzeba, że wyraz ten motywowało by wyrażenie zaraza koronawirusa, zaraza koroną / koronawirusem, zaraza (wirusem) koronowym. Czy jednak i w tym wypadku nie trzeba szukać wpływu obcego (jakieś angielskie Corona Plague?).

Takie rozważania są ciekawe teoretycznie, ale nie mają praktycznego znaczenia. W powszechnym użyciu jest rzeczownik koronawirus. Jest to termin naukowy, który ze względu na epidemię pojawia się bardzo często w różnego typu wypowiedziach oficjalnych i tekstach medialnych. Z powodu rosnącej częstości (frekwencji), co potwierdzają P.T. Czytelnicy mojego ostatniego wpisu o koronie, w potocznym użyciu są wyrazy korona i koronka (o tych wyrazach innym razem). Miejsce koronawirusa jest w podręcznikach lekarskich. Wróci do nich wraz z odejściem epidemii i zajmie należne mu miejsce na dole list rankingowych słownictwa polskiego.

PS. Gdy już napisałem ten tekst, odkryłem, że koronawirusem zajął się też Maciej Malinowski. Zob. https://obcyjezykpolski.pl/koronawirus/. Duo cum faciunt idem, non est idem.

 

Komentarze 4 to "Koronawirus czy koronowirus?"

Panie Profesorze, dziękuję za ciekawy artykuł! Mam krótkie pytanie – ustalono, że słowo koronawirus jest słowotwórczo niepodzielne, i że możemy w nim wyróżnić dwa tematy leksykalne. A jak określimy popularny ostatnio wyraz „koronaferie”? I czy w tym przypadku korona- to też zapożyczenie? Serdecznie pozdrawiam! Agata

Polubienie

Odpowiedź na Pani pytania wymaga namysłu, czasu i lektury. Dziś wspomnę tylko, że na Fb prof. Marek Łaziński opublikował listę wyrazów takich jak podany przez Panią rzeczownik koronaferie. Kto jest na Facebooku, może zajrzeć tu: https://www.facebook.com/m.lazinski/posts/2916970495090011. Cierpliwości.

Polubienie

Serdecznie dziękuję!

Polubienie

„Myślę, że wytłumaczenie jest zupełnie inne. Rzeczownik koronawirus to zapożyczenie z języka angielskiego” => Ależ w linkowanym nagraniu z 18 marca 2020 https://www.polskieradio.pl/10/5366/Artykul/2475971,Stacja-Nauka-18-marca-godz-1204 (mniej więcej od początku 20. minuty) właśnie o tym mówię, że w istocie polskie „koronAwirus” jest wynikiem wpływy angielskiego „coronAvirus”, czyli w istocie wynikiem zapożyczenia, które od lat 60. miało dużo czasu na ugruntowanie się w polskiej terminologii medycznej. Zgoda, że „koronawirus” nie jest na gruncie polszczyzny zrostem, bo właściwy proces słowotwórczy odbył się w języku angielskim, ale produkt tej angielskiej kompozycji z perspektywy użytkownika polszczyzny ma postać bliską polskiemu zrostowi, a nie złożeniu. A wtórna adaptacja zapożyczenia „koronawirus” do postaci „koronowirus” jest właśnie wynikiem atrakcji produktywniejszego w polszczyźnie współczesnej mechanizmu złożenia. Podsumowując, „protestuję” 😉 przeciwko krytyce pierwszej części mego wyjaśnienia, która całkowicie pomija część drugą, czyli tę od 20. minuty 🙂 Łączę serdeczne pozdrowienia, W. Włoskowicz

Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Sponsor

Pilnie poszukiwany!!!

Kalendarz

Kwiecień 2020
Pon W Śr Czw Pt S N
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930  

Kontakt

Błędy, uwagi o stronie, sugestie etc. proszę zgłaszać tu: Kontakt.

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Dołącz do 17 obserwujących.

Blog Stats

  • 100 793 hits
%d blogerów lubi to: